Gürültü, modern dünyanın kaçınılmaz bir parçası; ancak bazı meslek grupları için bu durum, sağlığı doğrudan tehdit eden bir risk faktörü haline gelebiliyor. Peki, sürekli yüksek sese maruz kalmak sonucunda ortaya çıkan işitme kaybı, hukuken ve tıbben bir meslek hastalığı olarak kabul edilebilir mi? Çalışma hayatının getirdiği gürültülü ortam riskleri ve bu risklerden korunma yolları, hem çalışanların sağlığı hem de işverenlerin yasal yükümlülükleri açısından büyük önem taşımaktadır. Bu makalede, işitme kaybının meslek hastalığı statüsünü, gürültünün işitme sağlığı üzerindeki etkilerini ve alınması gereken önlemleri detaylıca inceleyeceğiz.

İşitme Kaybı Gerçekten Bir Meslek Hastalığı mı?

Meslek hastalığı, bir çalışanın yaptığı işin niteliği veya çalışma ortamı koşulları nedeniyle maruz kaldığı faktörlere bağlı olarak ortaya çıkan sağlık sorunlarıdır. Türkiye'de İŞKUR ve Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) mevzuatları bu konuda belirli tanımlamalar ve şartlar öne sürer. İşitme kaybı, özellikle "gürültüye bağlı işitme kaybı" adıyla, en sık görülen meslek hastalıklarından biri olarak kabul edilmektedir. Tanı için belirli kriterlerin karşılanması gerekir: Çalışanın mesleği gereği gürültülü bir ortamda çalışmış olması, işitme kaybının bu gürültüye maruziyetle ilişkili olduğunun tıbbi olarak kanıtlanması ve belirli bir süre içerisinde ortaya çıkması beklenir.

Gürültüye bağlı işitme kayıplarının meslek hastalığı sayılabilmesi için, genellikle işe giriş muayenesi ile mevcut işitme seviyesinin tespiti ve ardından belirli aralıklarla yapılan periyodik işitme testleri sonucunda anlamlı bir düşüşün belgelenmesi önemlidir. Bu süreç, hastalığın gerçekten mesleki maruziyete bağlı olup olmadığını ortaya koyar.

Gürültülü Ortamların İşitme Sağlığına Etkileri

Sürekli veya anlık yüksek sese maruz kalmak, kulaktaki hassas yapıları, özellikle iç kulakta bulunan ve ses dalgalarını sinir sinyallerine çeviren tüy hücrelerini kalıcı olarak zedeleyebilir. Bu hasar, zamanla işitme yeteneğinin azalmasına yol açar. Hasarın derecesi, gürültünün şiddetine (desibel seviyesi), maruz kalma süresine ve kişinin genetik yatkınlığına bağlı olarak değişir.

Özellikle üretim tesisleri, inşaat alanları, madencilik, havalimanları, müzisyenlik ve hatta çağrı merkezleri gibi pek çok sektörde çalışanlar, yüksek düzeyde gürültüye maruz kalma riski altındadır. Bu durum, sadece işitme kaybına değil, aynı zamanda sürekli kulak çınlaması (tinnitus), stres, yorgunluk ve konsantrasyon güçlüğü gibi başka sağlık sorunlarına da yol açabilir.

Tehlikeli Gürültü Seviyeleri ve Süreleri

İnsan kulağı için tehlikeli kabul edilen gürültü seviyeleri genellikle 85 desibel (dB) ve üzeridir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) gibi kuruluşlar, bu seviyenin üzerindeki seslere uzun süreli maruziyetin işitme kaybına neden olabileceğini belirtmektedir. Örneğin, 85 dB seviyesindeki bir sese 8 saatten fazla maruz kalmak riskliyken, bu süre 100 dB için sadece 15 dakikaya kadar düşer. Her 3 dB'lik artış, maruz kalınabilecek güvenli süreyi yarıya indirmektedir.

İşitme Kaybının Belirtileri ve Tanısı

Gürültüye bağlı işitme kaybı genellikle sinsi ilerler ve başlangıçta kişi tarafından fark edilmesi zor olabilir. En yaygın belirtiler şunlardır:

• Konuşmaları anlamakta güçlük çekmek, özellikle kalabalık ortamlarda.
• Sesleri boğuk veya anlaşılmaz duymak.
• Sürekli kulak çınlaması (tinnitus).
• Televizyon veya radyonun sesini sürekli artırma ihtiyacı hissetmek.
• Yüksek frekanslı sesleri (kuş cıvıltısı, telefon zili gibi) duymakta zorlanmak.

Tanı, genellikle bir kulak burun boğaz uzmanı tarafından yapılan detaylı bir işitme testi (odyometri) ile konur. İşitme testleri, farklı frekanslardaki sesleri duyma eşiklerini ölçerek işitme kaybının derecesini ve tipini belirler.

İşitme Kaybından Korunma Yolları ve Önlemler

İşitme kaybı kalıcı bir durum olduğundan, önleme büyük önem taşır. İş yerlerinde gürültüye bağlı işitme kayıplarını önlemek için çok katmanlı bir yaklaşım benimsenmelidir:

Mühendislik Kontrolleri

• Gürültü kaynağının ortadan kaldırılması veya azaltılması (daha sessiz makineler, yalıtım, titreşim önleyici sistemler).
• Gürültülü ekipmanların izole edilmesi veya ses emici malzemelerle çevrelenmesi.
• Makine bakımlarının düzenli yapılması, aşınmış parçaların değiştirilmesi.

Yönetsel Kontroller

• Çalışma sürelerinin düzenlenmesi ve gürültülü ortamlarda kalma süresinin kısaltılması (rotasyon).
• Gürültü alanlarına erişimin kısıtlanması ve uyarı levhalarının kullanılması.
• Çalışanlara gürültü riskleri ve korunma yolları hakkında düzenli eğitimler verilmesi.

Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD)

• Çalışanlara doğru ve uygun kulak tıkaçları veya kulaklıklar sağlanması.
• KKD'lerin düzenli kontrolü, bakımı ve doğru kullanımı konusunda bilinçlendirme.

Periyodik Sağlık Muayeneleri

• İşe giriş muayenelerinde işitme testlerinin yapılması.
• Gürültülü ortamlarda çalışanların periyodik olarak işitme testlerinden geçirilerek erken dönemde olası işitme kayıplarının tespit edilmesi.

Yasal Sorumluluklar ve İşveren Yükümlülükleri

Türkiye'de İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler, işverenlere gürültüye bağlı risklerden çalışanları koruma yükümlülüğü getirir. İşverenler, risk değerlendirmesi yaparak gerekli önlemleri almak, uygun KKD sağlamak, eğitim vermek ve periyodik sağlık kontrollerini yaptırmak zorundadır. Bu yükümlülüklere uyulmaması halinde, hem idari para cezaları hem de olası iş kazası veya meslek hastalığı durumlarında tazminat yükümlülükleri söz konusu olabilir. Çalışanlar da kendilerine sağlanan KKD'leri kullanmak ve eğitimlere katılmakla yükümlüdür.

Sonuç

Gürültüye bağlı işitme kaybı, şüphesiz bir meslek hastalığıdır ve hem bireylerin yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyen hem de işverenler için önemli yasal sorumluluklar doğuran bir konudur. Gürültülü ortamlarda çalışan herkesin bu risklerin farkında olması, işverenlerin ise yasal yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirmesi hayati önem taşır. Doğru mühendislik ve yönetsel kontroller, kişisel koruyucu donanımların etkin kullanımı ve düzenli sağlık taramaları ile bu geri dönüşü olmayan sağlık sorununu büyük ölçüde önlemek mümkündür. Unutmayalım ki, sağlıklı bir çalışma ortamı, mutlu ve üretken bireylerin temelidir.