Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), çocukluk çağında başlayıp yetişkinlikte de devam edebilen, kişinin günlük yaşamını, akademik ve profesyonel performansını etkileyebilen nörogelişimsel bir bozukluktur. Doğru bir DEHB tanı süreci, kişinin yaşam kalitesini artırma ve uygun destekleri alabilmesi açısından kritik öneme sahiptir. Bu süreçte, bireylerin kendi deneyimlerini aktarmalarını sağlayan kendi bildirim ölçeği gibi araçlar, uzmanlara değerli bilgiler sunar. Ancak DEHB teşhisi sadece bir test sonucundan ibaret değildir; çok yönlü bir değerlendirme gerektirir. Bu rehberde, kendi bildirim ölçeklerinin rolünden başlayarak, DEHB tanısının nasıl konulduğunu adım adım inceleyeceğiz.

DEHB Nedir ve Neden Doğru Tanı Önemlidir?

DEHB, dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileriyle karakterize edilen bir durumdur. Bu belirtiler kişinin okulda, işte veya sosyal ilişkilerinde sorunlar yaşamasına neden olabilir. Örneğin, odaklanma güçlüğü, unutkanlık, acelecilik, sabırsızlık ve sürekli hareket etme ihtiyacı gibi semptomlar günlük hayatı zorlaştırabilir. Doğru bir DEHB teşhisi, bu belirtilerin altında yatan nedenleri anlamak ve kişiye özel tedavi stratejileri geliştirmek için vazgeçilmezdir. Tanısız kalan DEHB, düşük benlik saygısı, kaygı, depresyon ve madde kullanımı gibi ek sorunlara yol açabilir.

Kendi Bildirim Ölçekleri Nelerdir ve Nasıl Çalışır?

Kendi bildirim ölçekleri, bireylerin kendi dikkat, dürtüsellik ve hiperaktivite semptomlarını belirli bir zaman dilimi içinde ne sıklıkla yaşadıklarını değerlendirmelerine olanak tanıyan standartlaştırılmış anketlerdir. Bu ölçekler, kişinin içsel deneyimini ve semptomların günlük yaşam üzerindeki etkisini anlamak için önemli bir ilk adımdır. Genellikle "hiçbir zaman"dan "çok sık"a kadar değişen bir derecelendirme sistemi kullanır. Bu DEHB testleri, uzmanlara ön değerlendirme için hızlı ve pratik bilgiler sunar, ancak tek başına tanı koymak için yeterli değildir.

Yaygın Kendi Bildirim Ölçekleri ve Özellikleri

• Yetişkin DEHB Kendi Bildirim Ölçeği (ASRS): Dünya Sağlık Örgütü tarafından geliştirilen ASRS, yetişkinlerde DEHB semptomlarını taramak için kullanılan popüler ve güvenilir bir araçtır. Genellikle 18 sorudan oluşur ve bireyin geçmiş altı aydaki deneyimlerini sorgular.
• DEHB Tanı Görüşmesi (DIVA-5): Daha kapsamlı bir yapıya sahip olan DIVA-5, hem çocukluk hem de yetişkinlik dönemindeki semptomları ve bunların işlevsellik üzerindeki etkilerini ayrıntılı olarak değerlendirir. Yarı yapılandırılmış bir görüşme formatında da kullanılabilir.

Kendi Bildirim Ölçeği ile DEHB Tanı Süreci Adım Adım Rehber

Bir DEHB teşhisi için atılan adımlar, kendi bildirim ölçeklerinin sağladığı ön bilgilerle birleştiğinde daha sağlam bir temel oluşturur:

Adım 1: Semptomların Farkına Varma ve Ön Değerlendirme

Sürecin ilk adımı, kişinin kendisinde DEHB belirtilerine benzer semptomları fark etmesiyle başlar. Odaklanma güçlüğü, unutkanlık, dürtüsel davranışlar, sürekli erteleme gibi sorunlar yaşıyorsanız, bu bir uzmana başvurmanız için ilk işaret olabilir. Bu aşamada, online ortamlarda bulabileceğiniz güvenilir (ancak tanı koydurmayan) ön DEHB testi veya kendi bildirim ölçeklerinin kısa versiyonlarını kullanarak bir fikir edinebilirsiniz. Ancak unutmayın, bu testler sadece bir başlangıçtır, kesin tanı koymaz.

Adım 2: Bir Uzmana Başvurma ve Ölçeklerin Uygulanması

Farkındalık geliştikten sonra, psikiyatrist veya klinik psikolog gibi DEHB konusunda uzmanlaşmış bir sağlık profesyoneline başvurmak gerekir. Uzman, sizinle yapacağı ön görüşmede şikayetlerinizi dinleyecek ve ardından resmi kendi bildirim ölçeği formlarını (örneğin ASRS) doldurmanızı isteyecektir. Bu ölçekler, semptomların şiddetini ve sıklığını standardize edilmiş bir şekilde ölçmeye yardımcı olur.

Adım 3: Uzman Değerlendirmesi ve Klinik Görüşmeler

Doldurduğunuz ölçekler sadece bir başlangıç noktasıdır. Uzman, ölçeklerden elde edilen bilgileri sizinle yapacağı detaylı klinik görüşmelerle birleştirir. Bu görüşmelerde, semptomların ne zaman başladığı, hayatınızın hangi alanlarını etkilediği, geçmişinizde benzer sorunlar olup olmadığı gibi konular derinlemesine incelenir. Aile öyküsü, gelişimsel bilgiler ve okul/iş geçmişi de önemli veriler sağlar.

Adım 4: Ayırıcı Tanı ve Diğer Durumların Dışlanması

DEHB belirtileri, kaygı bozuklukları, depresyon, tiroid problemleri veya uyku bozuklukları gibi başka durumlarla da karıştırılabilir. Bu nedenle, uzman bir ayırıcı tanı süreci yürütür. Bu aşamada, kan testleri, nöropsikolojik testler veya diğer tıbbi değerlendirmeler gerekebilir. Amaç, semptomlarınızın DEHB'den mi yoksa başka bir durumdan mı kaynaklandığını kesin olarak belirlemektir.

Adım 5: Tanının Konulması ve Tedavi Planı

Tüm değerlendirmeler tamamlandıktan sonra, eğer kriterler karşılanıyorsa, uzman tarafından DEHB teşhisi konulur. Tanının ardından, ilaç tedavisi, bilişsel davranışçı terapi (BDT), yaşam tarzı değişiklikleri ve destek grupları gibi bir dizi tedavi seçeneğini içeren kişiye özel bir tedavi planı oluşturulur. Tedavi planının amacı, semptomları yönetmek ve kişinin yaşam kalitesini artırmaktır.

Kendi Bildirim Ölçeklerinin Avantajları ve Sınırlılıkları

Kendi bildirim ölçekleri, tanı sürecine önemli katkılar sağlar:

• Erişilebilirlik: Uygulaması kolay ve hızlıdır.
• Subjektif Bakış Açısı: Bireyin kendi semptom deneyimini doğrudan yansıtır.
• Tarama Aracı: Geniş kitlelerde risk altında olabilecek kişileri belirlemede etkilidir.

Ancak bazı sınırlılıkları da vardır:

• Objektiflik Eksikliği: Bireyin kendine yönelik algısı, semptomları olduğundan daha fazla veya daha az bildirmesine neden olabilir.
• Tanı Koydurmaz: Tek başına kesin tanı için yeterli değildir; her zaman klinik değerlendirme ile desteklenmelidir.
• Diğer Durumları Dışlayamaz: DEHB benzeri semptomlara neden olabilecek diğer tıbbi veya psikiyatrik durumları ayırt etmede yetersiz kalabilir.

Sonuç

Kendi bildirim ölçeği, DEHB tanı sürecinin önemli bir parçasıdır ancak buzdağının yalnızca görünen yüzüdür. Doğru bir DEHB teşhisi için semptomlarınızı fark etmeniz, uzman bir hekime başvurmanız ve kapsamlı bir değerlendirmeden geçmeniz gerekmektedir. Unutmayın ki, uzman bir psikiyatrist veya klinik psikolog, kendi bildirim ölçeklerinin yanı sıra klinik görüşmeler, gözlemler ve gerekirse ek testlerle size en doğru tanıyı koyacak ve size özel bir tedavi yolu çizecektir. Bu adımları takip ederek, DEHB ile yaşamanın getirdiği zorlukları aşmak ve potansiyelinizi tam olarak ortaya çıkarmak için önemli bir adım atmış olursunuz.