İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG), çalışanların iş yerindeki sağlık ve güvenliklerini korumayı hedefleyen hayati bir alandır. Bu alanın en kritik konularından biri de meslek hastalıklarıdır. İş hayatının dinamikleri içinde, çalışanlar çeşitli risk faktörlerine maruz kalabilmekte ve bu durum, uzun vadede ciddi sağlık sorunlarına yol açabilmektedir. Peki, meslek hastalıkları nedenleri nelerdir ve bu hastalıkların yaygınlığını azaltmak için hangi önleme stratejileri uygulanmalıdır? Bu makale, meslek hastalıklarının tanımından başlayarak, oluşum nedenlerini, belirtilerini ve en önemlisi, onları engellemeye yönelik proaktif yaklaşımları detaylı bir şekilde ele alacaktır. Amacımız, hem işverenlerin hem de çalışanların bu konuda bilinç düzeyini artırmak ve daha sağlıklı bir çalışma ortamı yaratılmasına katkıda bulunmaktır.

Meslek Hastalıkları Nedir?

Meslek hastalıkları, bir çalışanın işini yaparken maruz kaldığı faktörler nedeniyle ortaya çıkan veya kötüleşen sağlık sorunlarıdır. Bu hastalıklar, iş ortamındaki fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik veya psikososyal risk etmenlerinin uzun süreli veya yoğun etkisiyle meydana gelebilir. Tanısı, genellikle kişinin çalışma geçmişi, maruziyet düzeyi ve klinik bulguların birlikte değerlendirilmesiyle konulur. Türkiye’de Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (İSGGM), meslek hastalıklarının tespiti ve takibi konusunda yetkili kurumlardan biridir.

Meslek Hastalıklarının Başlıca Nedenleri

Meslek hastalıklarının ortaya çıkmasında birçok farklı faktör rol oynar. Bu faktörler genellikle iş ortamının niteliği, yapılan işin türü ve çalışma koşullarıyla yakından ilişkilidir.

Fiziksel Risk Faktörleri

• Gürültü: Uzun süreli yüksek gürültüye maruz kalmak, işitme kaybına (mesleki işitme kaybı) yol açabilir.
• Titreşim: El-kol titreşimi (pnömatik aletler, matkaplar) veya tüm vücut titreşimi (traktör, kamyon kullanımı) dolaşım bozukluklarına, sinir hasarlarına ve kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarına neden olabilir.
• Sıcaklık ve Nem: Aşırı sıcak veya soğuk ortamlar, sıcak çarpması, donma, ısı stresi veya hipotermi gibi durumlara yol açabilir.
• Radyasyon: İyonlaştırıcı (X-ışınları, gama ışınları) veya iyonlaştırıcı olmayan (mikrodalga, lazer) radyasyon türleri, cilt yanıklarından kansere kadar çeşitli sağlık sorunlarına neden olabilir.
• Basınç Değişimleri: Dalgıçlık gibi yüksek veya alçak basınç ortamlarında çalışmak, vurgun hastalığına yol açabilir.

Kimyasal Risk Faktörleri

Kimyasallar, solunum, cilt teması veya sindirim yoluyla vücuda girerek zehirlenmelere, alerjilere, kansere veya organ hasarlarına neden olabilir. Kurşun, cıva, benzen, asbest, silika gibi maddeler en bilinen mesleki kimyasal maruziyetlerdir.

Biyolojik Risk Faktörleri

Virüsler, bakteriler, mantarlar ve parazitler gibi biyolojik etkenler, özellikle sağlık çalışanları, laboratuvar görevlileri, veterinerler ve tarım işçileri arasında hepatit, tüberküloz, bruselloz gibi enfeksiyon hastalıklarına neden olabilir.

Ergonomik Risk Faktörleri

Tekrarlayıcı hareketler, yanlış duruş, ağır kaldırma, uygun olmayan çalışma pozisyonları gibi ergonomik eksiklikler, kas-iskelet sistemi hastalıklarına (bel fıtığı, karpal tünel sendromu, tendinit) zemin hazırlar.

Psikososyal Risk Faktörleri

İş stresi, mobbing, uzun çalışma saatleri, iş güvencesizliği gibi faktörler, anksiyete, depresyon, tükenmişlik sendromu gibi psikososyal rahatsızlıkların ortaya çıkmasına neden olabilir.

Meslek Hastalıklarından Korunma ve Önleme Stratejileri

Meslek hastalıklarından korunmak, sadece çalışanların sağlığını korumakla kalmaz, aynı zamanda iş verimliliğini artırır ve işverenlerin yasal yükümlülüklerini yerine getirmesini sağlar. Etkili önleme stratejileri, genellikle bir hiyerarşi içinde uygulanır:

Mühendislik Önlemleri

Risk kaynağını ortadan kaldırmak veya maruziyeti azaltmak için yapılan teknik düzenlemelerdir:

• İkame: Tehlikeli madde veya yöntemin daha az tehlikeli olanıyla değiştirilmesi.
• Yalıtım/İzolasyon: Tehlikeli proseslerin veya makinelerin çalışanlardan ayrılması.
• Havalandırma: Ortam havasındaki kirleticilerin etkin bir şekilde tahliye edilmesi (lokal veya genel havalandırma).
• Makine Koruyucuları: Hareketli parçaların veya tehlikeli bölgelerin fiziksel olarak kapatılması.
• Ergonomik Tasarım: Çalışma istasyonlarının, aletlerin ve süreçlerin insan vücuduna uygun şekilde tasarlanması.

Yönetsel Önlemler ve Eğitim

İş süreçlerini ve çalışma düzenini iyileştirmeye yönelik idari tedbirlerdir:

• Risk Değerlendirmesi: İş yerindeki tüm potansiyel tehlikelerin belirlenmesi ve risklerin derecelendirilmesi.
• Yasal Düzenlemelere Uyum: İSG mevzuatına uygun hareket etmek ve yasal sınır değerlere uymak. Türkiye’deki İSG mevzuatına ilişkin detaylı bilgiye T.C. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü sayfasından ulaşılabilir.
• İş Rotasyonu ve Çalışma Süreleri: Tehlikeli işlerde çalışanların maruziyet sürelerini azaltmak için iş rotasyonu uygulamak ve uygun dinlenme süreleri sağlamak.
• Eğitim ve Bilinçlendirme: Çalışanlara, çalıştıkları ortamdaki riskler, bu risklerden korunma yolları ve acil durum prosedürleri hakkında düzenli eğitimler vermek.
• Denetim ve İzleme: İSG önlemlerinin etkinliğini düzenli olarak denetlemek ve risk faktörlerini sürekli izlemek.

Kişisel Koruyucu Donanımlar (KKD)

Diğer önlemlerin yetersiz kaldığı durumlarda veya ek koruma sağlamak amacıyla kullanılan ekipmanlardır. Bunlar arasında eldiven, maske, gözlük, baret, iş ayakkabısı, kulak tıkacı gibi ürünler bulunur. KKD’lerin doğru seçimi, düzenli bakımı ve çalışanlar tarafından doğru kullanımı kritik öneme sahiptir.

Sağlık Gözetimi ve Erken Tanı

Periyodik sağlık muayeneleri, çalışanların meslek hastalıklarına yakalanma riskini değerlendirmek ve olası hastalıkları erken evrede teşhis etmek için elzemdir. Erken tanı, hastalığın ilerlemesini durdurmak ve tedavi başarısını artırmak için çok önemlidir.

Sonuç

Meslek hastalıkları, iş sağlığı ve güvenliği alanının temel taşlarından biridir ve hem çalışanların yaşam kalitesini hem de iş yerlerinin verimliliğini doğrudan etkiler. Bu hastalıkların nedenlerini anlamak ve etkin önleme stratejilerini uygulamak, daha sağlıklı, güvenli ve sürdürülebilir bir çalışma ortamı yaratmanın anahtarıdır. İşverenlerin yasal ve etik sorumlulukları çerçevesinde proaktif adımlar atması, mühendislik, yönetsel ve kişisel koruyucu önlemleri bir arada kullanması, aynı zamanda çalışanların da bilinçli hareket etmesi ve eğitimlere katılması büyük önem taşır. Unutulmamalıdır ki, önlenebilir her meslek hastalığı, insan hayatına yapılan bir yatırımdır ve toplum sağlığına paha biçilmez bir katkıdır.