Günümüzde tıp dünyası, insan sağlığını tehdit eden genetik hastalıkların anlaşılması ve teşhis edilmesi konusunda büyük ilerlemeler kaydetmektedir. Özellikle doğumsal anomaliler, gelişimsel gecikmeler ve tekrarlayan gebelik kayıpları gibi durumların altında yatan genetik nedenleri aydınlatmak, doğru tedavi ve danışmanlık için hayati önem taşır. İşte bu noktada, modern genetik tanı yöntemlerinden biri olan aCGH testi (Array Komparatif Genomik Hibridizasyon), kapsamlı bir kromozom haritası çıkararak kritik bilgiler sunar. Bu makale, aCGH testinin ne olduğunu, nasıl çalıştığını, hangi durumlarda kullanıldığını ve genetik tanıdaki yerini detaylı bir şekilde inceleyecektir.

aCGH Testi Nedir ve Nasıl Çalışır?

aCGH (Array Comparative Genomic Hybridization), genetik materyaldeki dengesiz yapısal değişimleri, yani mikrodelasyonları (genetik materyal kaybı) ve mikroduplikasyonları (genetik materyal fazlalığı) yüksek hassasiyetle tespit eden moleküler sitogenetik bir yöntemdir. Geleneksel karyotipleme yöntemlerine kıyasla çok daha yüksek çözünürlük sunar, bu sayede mikroskobik düzeyde fark edilemeyen küçük değişimleri dahi ortaya çıkarabilir.

Testin temel prensibi, hastanın DNA'sı ile referans (normal) bir kişinin DNA'sını karşılaştırmaya dayanır. Her iki DNA örneği farklı floresan boyalarla işaretlenir ve özel bir mikrodizi çipi üzerine hibridize edilir. Çip üzerinde binlerce veya milyonlarca bilinen DNA segmenti bulunur. Hibridizasyon sonrası, iki örneğin bağlanma oranları karşılaştırılarak, hastanın genomunda hangi bölgelerde genetik materyal kaybı (delasyon) veya fazlalığı (duplikasyon) olduğu tespit edilir. Sonuç olarak, genetik danışmanlar ve doktorlar için detaylı bir kromozom haritası çıkarılır.

Neden aCGH Testi? Genetik Hastalıklarda Tanısal Değeri

aCGH testi, birçok genetik hastalığın ve sendromun teşhisinde önemli bir araç haline gelmiştir. Özellikle aşağıdaki durumlar için tercih edilmektedir:

1. Açıklanamayan Gelişimsel Gecikmeler ve Zihinsel Engellilik

Çocuklarda görülen gelişimsel gecikmeler, öğrenme güçlükleri veya zihinsel engelliliğin altında yatan nedeni bulmak çoğu zaman zorludur. aCGH, bu durumlara neden olan küçük kromozomal anormallikleri saptayarak tanıya yardımcı olur.

2. Doğuştan Anomaliler ve Sendromlar

Birden fazla doğumsal anomaliye sahip bebeklerde veya belirli sendromlardan şüphelenilen durumlarda, aCGH testi spesifik genetik değişiklikleri tanımlayabilir. Örneğin, diGeorge sendromu gibi bilinen sendromların mikrodelesyonlarını tespit edebilir.

3. Tekrarlayan Gebelik Kayıpları ve İnfertilite

Nedeni belirlenemeyen tekrarlayan gebelik kayıpları yaşayan çiftlerde, ebeveynlerdeki dengeli translokasyonlar gibi durumlar aCGH ile tespit edilemese de, embriyoda veya fetüste oluşan dengesiz kromozomal anormallikler belirlenebilir. Bu sayede sonraki gebelikler için risk değerlendirmesi yapılabilir.

4. Prenatal Tanı

Ultrasonografide saptanan fetal anormallikler veya yüksek riskli tarama sonuçları olan gebelerde, amniyosentez veya koryon villus örneklemesi sonrası aCGH testi yapılarak fetal kromozom yapısı detaylı incelenebilir. Bu konuda daha fazla bilgi için Wikipedia'daki Array Komparatif Genomik Hibridizasyon sayfasına göz atabilirsiniz.

aCGH Testinin Avantajları ve Sınırlılıkları

Avantajları:

• Yüksek Çözünürlük: Geleneksel karyotipleme ile tespit edilemeyen, 5-10 megabazdan daha küçük delasyon ve duplikasyonları saptar.
• Kapsamlı Tarama: Genomun tamamını tek bir testle tarayabilir.
• Hızlı Sonuç: Geleneksel sitogenetik yöntemlere göre daha hızlı sonuçlar alınabilir.
• Yüksek Güvenilirlik: Klinik olarak anlamlı birçok kromozomal anormalliği güvenilir şekilde tespit eder.

Sınırlılıkları:

• Dengeli Yapısal Anormallikler: Dengeli translokasyonlar veya inversiyonlar gibi genetik materyalde net bir kayıp ya da kazanç olmayan değişimleri tespit edemez.
• Tek Gen Hastalıkları: Tek bir genin mutasyonundan kaynaklanan hastalıkları (örneğin kistik fibrozis, orak hücre anemisi) doğrudan saptayamaz. Bu tür durumlar için daha spesifik genetik testler gerekir.
• Mozaiklik Düzeyi: Çok düşük düzeydeki mozaiklikleri (bir bireyde farklı genetik yapıya sahip hücrelerin bulunması) her zaman saptayamayabilir.
• VUS (Variant of Unknown Significance): Bazen klinik anlamı henüz bilinmeyen varyantlar (VUS) tespit edebilir. Bu durumlar ek araştırmalar ve genetik danışmanlık gerektirebilir. Mayo Clinic Labs'in Array CGH Testi hakkında daha fazla detay için incelenebilir.

Geleceğin Genetik Tanı Yöntemleri ve aCGH'nin Yeri

Genetik tanı alanındaki gelişmeler hızla devam ederken, aCGH testi halen birçok durum için altın standart yöntemlerden biri olmaya devam etmektedir. Ancak Yeni Nesil Dizileme (Next-Generation Sequencing - NGS) teknikleri, özellikle Tüm Ekzom Dizileme (Whole Exome Sequencing - WES) ve Tüm Genom Dizileme (Whole Genome Sequencing - WGS) gibi yöntemler, tek gen hastalıklarından kromozomal anormalliklere kadar geniş bir spektrumda bilgi sağlayarak aCGH'nin yerini almaya başlamıştır. Yine de, aCGH'nin maliyet etkinliği ve belirli kromozomal dengesizlikleri tespit etmedeki yüksek performansı, onu birçok klinik senaryoda vazgeçilmez kılmaktadır.

Sonuç

aCGH testi, genetik hastalıkların teşhisinde devrim yaratan, yüksek çözünürlüklü ve kapsamlı bir tanı aracıdır. Özellikle açıklanamayan gelişimsel gecikmeler, doğumsal anomaliler ve tekrarlayan gebelik kayıpları gibi durumlarda detaylı bir kromozom haritası çıkararak, hastalar ve aileleri için kritik bilgiler sunar. Sınırlılıkları olsa da, sunduğu avantajlar sayesinde modern genetik laboratuvarlarının ve kliniklerin vazgeçilmez bir parçası olmuştur. Genetik danışmanlık eşliğinde doğru endikasyonlarla kullanıldığında, aCGH, genetik tanı süreçlerine paha biçilmez bir katkı sağlamaktadır.