Çocuklarda görülen gelişimsel gerilikler ve doğuştan gelen konjenital anomaliler, ebeveynler için büyük endişe kaynağı olabilir. Bu durumların altında yatan nedeni erkenden ve doğru bir şekilde belirlemek, hem doğru tedavi ve destek süreçlerinin başlatılması hem de ailelerin gelecek planlamaları açısından kritik öneme sahiptir. İşte tam bu noktada, genetik tanı yöntemleri arasında öne çıkan Array CGH (aCGH) testi, gelişim geriliği ve konjenital anomalilerde, mikroskopik düzeyde dahi olsa, genetik değişiklikleri tespit ederek detaylı tanı imkanı sunar.

Array CGH (aCGH) Testi Nedir ve Nasıl Çalışır?

Array Comparative Genomic Hybridization (aCGH) testi, insan genomundaki kromozomal düzeydeki genetik farklılıkları yüksek çözünürlükte analiz edebilen moleküler sitogenetik bir yöntemdir. Geleneksel karyotipleme yöntemlerinin aksine, aCGH, çok daha küçük DNA kopya sayısı değişikliklerini (mikrodelesyonlar ve mikroduplikasyonlar) tespit edebilir. Bu test, hastadan alınan DNA ile sağlıklı bir referans DNA'yı özel bir çip (array) üzerinde karşılaştırarak çalışır. Floresan etiketli DNA örnekleri çipe hibritlenir ve bilgisayar yazılımları aracılığıyla, iki DNA arasındaki farklılıklar renk sinyallerinin yoğunluğuna göre analiz edilir. Böylece, hastanın DNA'sında eksik veya fazla olan bölgeler, yani kromozomal kayıp (delesyon) veya kazanım (duplikasyon) alanları belirlenir.

Kimler İçin Önerilir? Endikasyon Alanları

aCGH testi, özellikle açıklanamayan gelişimsel sorunları olan bireylerde genetik nedeni ortaya çıkarmak amacıyla geniş bir endikasyon yelpazesine sahiptir. Bu testin başlıca önerildiği durumlar şunlardır:

Gelişimsel Gerilik ve Entelektüel Yetersizlikler

Motor becerilerde, konuşma gelişiminde veya bilişsel fonksiyonlarda akranlarına göre belirgin bir gecikme yaşayan çocuklarda, aCGH testi potansiyel genetik nedenleri araştırmada ilk sıralarda yer alır.

Konjenital Anomaliler ve Doğum Kusurları

Doğumda veya doğumdan kısa süre sonra fark edilen kalp anomalileri, yüz dismorfizmi, iskelet sistemi bozuklukları gibi fiziksel anormalliklerin altında yatan kromozomal nedenleri saptamak için önemlidir.

Otizm Spektrum Bozuklukları

Otizm teşhisi konulan veya otizm benzeri belirtiler gösteren bireylerde, bilinen genetik sendromlarla ilişkili mikrodelesyon veya mikroduplikasyonları tespit etmek amacıyla kullanılabilir.

Açıklanamayan Gelişimsel Sorunlar

Geleneksel genetik testlerle (karyotipleme gibi) normal sonuç alınan ancak halen gelişimsel veya zihinsel sorunları devam eden bireylerde, daha küçük boyuttaki genetik değişimleri yakalama potansiyeli nedeniyle aCGH tercih edilir.

Ailede Genetik Hastalık Öyküsü

Ailede benzer gelişimsel sorunlar veya genetik hastalık öyküsü bulunan durumlarda, risk altındaki bireylerde genetik tarama ve tanı amacıyla aCGH testi düşünülebilir.

aCGH Testinin Avantajları Nelerdir?

aCGH testi, klasik genetik tanı yöntemlerine göre birçok önemli avantaja sahiptir:

• Yüksek Çözünürlük ve Hassasiyet: Mikroskop altında görülemeyen, 5-10 megabazdan daha küçük (hatta kilobaz düzeyinde) kopya sayısı değişimlerini tespit edebilir. Bu sayede, daha önce tanı konulamayan pek çok vakada genetik neden bulunabilir.
• Daha Kapsamlı Analiz: Genomun neredeyse tamamını tarayarak, bilinen sendrom bölgelerinin yanı sıra, nadir görülen ve yeni keşfedilen genetik değişimleri de yakalama potansiyeli sunar.
• Artan Tanı Oranı: Gelişimsel geriliği olan çocuklarda, aCGH testinin tanı koyma oranı geleneksel karyotipleme yöntemlerine kıyasla önemli ölçüde daha yüksektir (yaklaşık %15-20 oranında ek tanı sağlar).
• Hızlı Sonuç: Test süreci, diğer kapsamlı genetik testlere göre daha kısa olabilir.

Test Süreci ve Sonuçların Yorumlanması

aCGH testi için genellikle kandan bir örnek alınır. Nadiren, gebelik sırasında amniyon sıvısından veya koryon villusundan da örnek alınabilir. Alınan örnekteki DNA laboratuvarda izole edilir, floresan boyalarla işaretlenir ve özel bir çipe yerleştirilir. Çip üzerindeki hibritlenme sonrası, lazer tarayıcılar aracılığıyla veriler toplanır ve bilgisayar yazılımları ile analiz edilir.

Test sonuçları genellikle "varyant" olarak ifade edilir. Bu varyantlar; patojenik (hastalığa neden olan), muhtemel patojenik (hastalığa neden olma olasılığı yüksek), klinik önemi belirsiz (VUS - Variant of Unknown Significance) veya iyi huylu (benign) olarak sınıflandırılır. Sonuçların doğru bir şekilde yorumlanması ve aileye aktarılması, deneyimli bir genetik uzmanı ve genetik danışman tarafından yapılmalıdır. Bu süreçte, varyantın klinik önemi, ailenin genetik öyküsü ve bireyin klinik bulguları bir bütün olarak değerlendirilir.

Daha fazla bilgi için, İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Tıbbi Genetik Anabilim Dalı gibi güvenilir kurumsal kaynaklardan genetik hastalıklar ve tanı yöntemleri hakkında detaylı bilgilere ulaşabilirsiniz.