Yemek borusu yanığı, tıbbi adıyla korozif özefajit, genellikle aşındırıcı (korozif) özellikteki kimyasal maddelerin yutulması sonucu yemek borusunda meydana gelen ciddi bir hasar durumudur. Bu durum, özellikle çocuklarda kazara ya da yetişkinlerde intihar girişimleri gibi durumlarda ortaya çıkabilen, acil tıbbi müdahale gerektiren hayati tehlike arz eden bir durumdur. Evde kullanılan temizlik ürünleri (çamaşır suyu, lavabo açıcılar), piller veya bazı sanayi kimyasalları gibi maddeler, yemek borusu dokusunda yanıklara, ülserlere ve hatta delinmelere yol açabilir. Bu kapsamlı rehberde, yemek borusu yanığı veya korozif özefajit olarak bilinen bu rahatsızlığın nedenleri, erken belirtileri, tanı ve tedavi yaklaşımları ile uzun vadeli komplikasyonlar hakkında detaylı bilgiler bulacaksınız.

Yemek Borusu Yanığı Nedir?

Yemek borusu yanığı, sindirim sisteminin üst kısmında yer alan ve ağızdan mideye besinleri taşıyan tüp şeklindeki organ olan yemek borusunun iç yüzeyinde kimyasal bir maddeye maruz kalması sonucu oluşan hasarı ifade eder. Kimyasalın türü (asit veya alkali), miktarı, konsantrasyonu ve maruz kalma süresi, yanığın şiddetini ve derinliğini doğrudan etkiler. Alkali maddeler (örn. lavabo açıcılar) genellikle dokuya daha derin nüfuz ederek liküfaksiyon nekrozuna neden olurken, asitler (örn. tuz ruhu) genellikle koagülasyon nekrozu yaparak nispeten yüzeysel bir etki yaratma eğilimindedir ancak yine de ciddi hasarlara yol açabilir.

Yemek Borusu Yanığının Başlıca Nedenleri

Korozif özefajitin en yaygın nedeni, ev veya sanayi ortamında bulunan kimyasalların yanlışlıkla veya kasıtlı olarak yutulmasıdır. Bu nedenleri şöyle sıralayabiliriz:

1. Evsel Temizlik Ürünleri

• Çamaşır Suyu: Sodyum hipoklorit içeren bu ürünler, özellikle yüksek konsantrasyonda ciddi yanıklara yol açabilir.
• Lavabo Açıcılar: Genellikle sodyum hidroksit (kostik soda) veya potasyum hidroksit gibi güçlü alkali maddeler içerirler ve en tehlikeli yanık nedenlerinden biridir.
• Bulaşık Makinesi Deterjanları: Toz veya jel formundaki bazı ürünler yüksek alkali içeriğe sahip olabilir.
• Fırın Temizleyicileri: Güçlü alkali bileşenler içerirler.

2. Endüstriyel Kimyasallar

Sanayi tesislerinde kullanılan güçlü asitler (sülfürik asit, hidroklorik asit) veya alkaliler de iş kazaları sonucu yutulabilir.

3. Piller ve Diğer Küçük Cisimler

Özellikle küçük, düğme tipi piller yutulduğunda, pilin içindeki kimyasallar sızıntı yaparak veya elektrik akımı oluşturarak yemek borusunda ciddi yanıklara neden olabilir. Bu durum, özellikle çocuklarda rastlanan tehlikeli bir durumdur ve hızlı müdahale gerektirir.

4. İlaçlar (Nadir Durumlar)

Bazı ilaçlar, eğer suyla yeterince tüketilmez veya yemek borusunda takılı kalırsa, lokal tahrişe ve ülserasyona yol açabilir; ancak bu, kimyasal yanık kadar şiddetli değildir.

Belirtileri: Yemek Borusu Yanığını Nasıl Anlarız?

Yemek borusu yanığının belirtileri, maruz kalınan kimyasalın türüne, miktarına ve yanığın şiddetine göre değişir. Ancak genellikle yutulmanın hemen ardından ortaya çıkar ve şiddetli olabilir:

• Ağız ve Boğazda Şiddetli Ağrı: Yanma hissi ile birlikte keskin bir ağrı.
• Yutma Güçlüğü (Disfaji): Tükürük ve sıvıları bile yutmakta zorlanma veya yutkunurken şiddetli ağrı.
• Tükürük Salgısında Artış: Ağızda aşırı tükürük birikimi.
• Göğüs veya Karın Ağrısı: Yemek borusunun ve mideye doğru olan bölgenin etkilenmesine bağlı olarak ağrı.
• Kusma: Özellikle kimyasal mideye ulaştıysa.
• Nefes Darlığı veya Öksürük: Kimyasalın solunum yollarına kaçması durumunda.
• Ses Kısıklığı: Gırtlağın etkilenmesi durumunda.
• Şok Belirtileri: Aşırı sıvı kaybı veya iç kanama durumunda (hızlı kalp atışı, düşük tansiyon, bilinç bulanıklığı).

Tanı ve Teşhis Süreci

Yemek borusu yanığı şüphesiyle hastaneye başvuran bir kişide tanı, genellikle hastanın öyküsü (ne yuttuğu, ne zaman yuttuğu) ve fizik muayene ile başlar. Ancak kesin tanı ve yanığın şiddetini belirlemek için endoskopik inceleme vazgeçilmezdir:

• Endoskopi: Flexible bir tüpün ucunda kamera bulunan endoskop ile yemek borusu ve mide içi görüntülenir. Bu sayede yanığın derecesi (1. derece yüzeysel, 2. derece kısmi kalınlıkta, 3. derece tam kalınlıkta) ve yaygınlığı belirlenir. Endoskopi, genellikle ilk 12-24 saat içinde yapılır ancak perforasyon (delinme) riskini artırmamak için dikkatli olunmalıdır.
• Görüntüleme Yöntemleri: Akciğer grafisi veya bilgisayarlı tomografi (BT), yemek borusu perforasyonu, zatürre veya çevre doku hasarını değerlendirmek için kullanılabilir.

Tedavi Yaklaşımları ve İlk Yardım

Yemek borusu yanığı acil bir durumdur ve hızlı tıbbi müdahale gerektirir. İlk yardımda dikkat edilmesi gerekenler ve hastane ortamındaki tedavi yaklaşımları şunlardır:

1. İlk Yardım (Acil Durumda)

• Kusturmayın: Kusturmak, kimyasalın yemek borusundan tekrar geçerek daha fazla hasara yol açmasına neden olabilir.
• Sıvı Vermeyin: Kimyasalın seyreltilmesi amacıyla su veya süt verilmesi, kusmaya yol açabilir veya perforasyon riskini artırabilir. Sadece doktor veya sağlık görevlisi yönlendirmesiyle hareket edilmelidir.
• Hemen Tıbbi Yardım Arayın: En yakın acil servise başvurun veya 112’yi arayın.
• Kimyasalın Ambalajını Saklayın: Yutulan kimyasalın ne olduğunu belirlemek, tedavi sürecinde hayati önem taşır.

2. Hastane Tedavisi

Hastane ortamında tedavi, yanığın şiddetine göre değişir:

• Stabilizasyon: Hastanın solunum yolları güvence altına alınır, ağrı kontrolü sağlanır ve damar yolu açılarak sıvı desteği yapılır.
• Endoskopik Değerlendirme: Yanığın derecesi belirlenir.
• Antibiyotikler: Enfeksiyon riskini azaltmak için verilebilir.
• Steroidler: Yanık sonrası oluşan iltihabı ve nedbeleşmeyi azaltmak amacıyla bazı durumlarda kullanılabilir, ancak kullanımı hala tartışmalıdır ve perforasyon riski nedeniyle dikkatli olunmalıdır.
• Beslenme Desteği: Yemek borusunun iyileşmesi için oral yolla beslenme kesilebilir. Burundan mideye veya doğrudan mideye açılan bir tüp (nazogastrik veya gastrostomi) ile beslenme sağlanabilir.
• Cerrahi Müdahale: Yemek borusunda delinme (perforasyon), ciddi kanama veya hava yolu tıkanıklığı gibi hayati tehlike arz eden komplikasyonlar geliştiğinde acil cerrahi gerekebilir. Türk Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Derneği gibi kuruluşlar, bu tür vakalarda multidisipliner yaklaşımın önemini vurgular.

Komplikasyonlar ve Uzun Vadeli Etkiler

Yemek borusu yanığının kısa ve uzun vadede ciddi komplikasyonları olabilir:

1. Erken Komplikasyonlar

• Yemek Borusu Perforasyonu (Delinme): En ciddi ve hayatı tehdit eden komplikasyondur. Mediastinit (göğüs boşluğu enfeksiyonu) veya peritonit (karın zarı iltihabı) gibi durumlara yol açabilir.
• Kanama: Şiddetli yanıklar iç kanamaya neden olabilir.
• Solunum Yolu Hasarı: Kimyasalın solunum yollarına kaçması sonucu zatürre, bronşit veya gırtlak ödemi gelişebilir.
• Şok ve Çoklu Organ Yetmezliği.

2. Geç Komplikasyonlar

• Yemek Borusu Darlığı (Stenoz): En sık görülen uzun vadeli komplikasyondur. Yanık dokusunun iyileşirken nedbeleşmesi sonucu yemek borusu daralır ve yutma güçlüğü tekrar ortaya çıkar. Bu durum, endoskopik dilatasyon (genişletme) veya cerrahi müdahale (özefajektomi ve rekonstrüksiyon) gerektirebilir.
• Yemek Borusu Kanseri (Özefagus Kanseri) Riski: Özellikle şiddetli korozif yanıklardan yıllar sonra, yemek borusunda kanser gelişme riski artmaktadır. Bu nedenle düzenli endoskopik takip önemlidir.
• Kronik Ağrı ve Beslenme Sorunları.

Önleme: Gelecekteki Yanıkları Engellemek

Yemek borusu yanıklarının en etkili tedavisi, bu tür kazaları baştan önlemektir. Özellikle çocuklu evlerde dikkat edilmesi gerekenler:

• Kimyasal maddeleri orijinal ambalajlarında, çocukların ulaşamayacağı kilitli dolaplarda saklayın.
• Asla içecek şişelerine temizlik maddeleri doldurmayın.
• Çocukları kimyasal maddelerin tehlikeleri hakkında eğitin.
• Pil içeren cihazları çocuklardan uzak tutun ve pilleri güvenli bir şekilde muhafaza edin.
• Erişkinlerde intihar girişimleri için psikolojik destek ve farkındalık çalışmaları önemlidir.