Karaciğer hastalıklarının ileri evrelerinde ortaya çıkan ve yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyen portal hipertansiyon, karaciğerden kalbe kan taşıyan portal damarlardaki basıncın anormal derecede yükselmesi durumudur. Bu tehlikeli durum, varis kanamaları, inatçı asit (karın içinde sıvı birikmesi) ve hepatik ensefalopati gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Neyse ki, modern tıbbın sunduğu etkili çözümlerden biri olan Transjugüler İntrahepatik Portosistemik Şant (TIPS), bu komplikasyonları yönetmede ve hastaların yaşam süresini uzatmada kilit bir rol oynamaktadır. Bu makalede, portal hipertansiyonun neden olduğu sorunlara bir tedavisi alternatifi sunan TIPS işlemini detaylıca inceleyeceğiz.

Portal Hipertansiyon Nedir?

Portal hipertansiyon, karaciğer sirozu, hepatitler veya diğer karaciğer hastalıkları nedeniyle karaciğer içindeki kan akışının bozulmasıyla ortaya çıkar. Bu tıkanıklık, portal ven sistemindeki kan basıncını artırarak, vücutta yeni damar yollarının (kollateral damarlar) oluşmasına neden olur. Bu damarlar genellikle yemek borusu ve mide çevresinde varisler şeklinde belirir ve yırtılmaları durumunda hayatı tehdit eden kanamalara yol açabilir. Ayrıca, karın boşluğunda sıvı birikimi (asit) ve beyin fonksiyonlarında bozulma (hepatik ensefalopati) gibi ciddi sorunlara da yol açar.

Transjugüler İntrahepatik Portosistemik Şant (TIPS) Nedir?

TIPS, radyolojik görüntüleme rehberliğinde yapılan minimal invaziv bir prosedürdür. Amacı, portal ven sistemi ile hepatik ven sistemi arasında yapay bir kanal (şant) oluşturarak portal kan basıncını düşürmektir. Bu şant sayesinde, portal venden gelen kanın bir kısmı karaciğer içindeki yüksek basınçlı bölgeden doğrudan karaciğer üstü toplardamarlara aktarılır ve böylece kalbe doğru daha rahat akması sağlanır.

TIPS İşlemi Nasıl Yapılır?

TIPS işlemi, genellikle genel anestezi altında, girişimsel radyologlar tarafından gerçekleştirilir. İşlem adımları genel olarak şöyledir:

Hazırlık ve Giriş

• Hastanın boynundaki sağ jügüler vende (boyun toplardamarı) küçük bir kesi yapılır.
• Bu kesiden ince bir kateter ile karaciğerin içine doğru ilerlenir.

Şantın Yerleştirilmesi

• Karaciğerin içindeki portal ven ile hepatik ven arasında bir tünel açılır.
• Bu tünelin içine, genellikle metal kafes yapısında, kanın serbestçe akmasını sağlayan özel bir stent (şant) yerleştirilir.
• Stent genişletilerek iki damar arasında kalıcı bir geçiş yolu oluşturulur.

Basınç Kontrolü ve İşlem Sonu

• Şantın yerleşimi sonrası portal vendeki basınç ölçülerek düşüş teyit edilir.
• İşlem tamamlandığında, kateter çıkarılır ve giriş yeri kapatılır.

Kimler TIPS İçin Uygundur? Endikasyonlar

TIPS işlemi, her portal hipertansiyon hastasına uygulanmaz. Genellikle diğer tedavi yöntemlerine yanıt vermeyen veya bu yöntemlerin yetersiz kaldığı durumlarda tercih edilir. Başlıca endikasyonlar şunlardır:

• İlaç tedavisi veya endoskopik yöntemlerle kontrol altına alınamayan tekrarlayan özofagus veya gastrik varis kanamaları.
• Diüretik tedavisine dirençli, inatçı asit (karın içinde sıvı birikimi).
• Hepatik hidrotoraks (akciğer zarında sıvı birikimi).
• Bazı Budd-Chiari sendromu vakaları (karaciğerden kanı kalbe taşıyan damarların tıkanıklığı).

TIPS İşleminin Riskleri ve Komplikasyonları

Her tıbbi işlem gibi TIPS'in de potansiyel riskleri ve komplikasyonları bulunmaktadır:

• Hepatik Ensefalopati: Portal kandaki toksinler, karaciğeri bypass ederek doğrudan beyne ulaşabilir ve kognitif fonksiyonlarda bozulmaya yol açabilir. Bu, en sık görülen komplikasyonlardan biridir.
• Şant Disfonksiyonu: Şantın zamanla daralması veya tıkanması durumudur. Bu durumda şantın tekrar açılması veya yeni bir işlem yapılması gerekebilir.
• Sağ Kalp Yetmezliği: Kalp yetmezliği olan hastalarda TIPS, kalbin yükünü artırabilir.
• Kanama ve Enfeksiyon: Her invaziv prosedürde olduğu gibi, işlem yerinde kanama veya enfeksiyon riski bulunur.

TIPS Sonrası Bakım ve Takip

TIPS işlemi sonrası hastaların yakın takibi büyük önem taşır. Genellikle işlem sonrası birkaç gün hastanede kalınır. Portal kan basıncını düşürmek, şantın açık kalmasını sağlamak ve komplikasyonları yönetmek için düzenli kontroller ve ilaç tedavileri uygulanır. Özellikle hepatik ensefalopatiyi önlemek için diyet ve ilaç düzenlemeleri kritik öneme sahiptir. Şantın fonksiyonelliği, düzenli Doppler ultrasonografik incelemelerle takip edilir.

TIPS'in Alternatifleri ve Geleceği

TIPS, portal hipertansiyonun tedavisinde önemli bir yer tutsa da, tek seçenek değildir. Endoskopik ligasyon, skleroterapi, ilaç tedavileri ve şiddetli vakalarda karaciğer nakli gibi alternatif tedavi yöntemleri de bulunmaktadır. Karar, hastanın genel durumu, karaciğer hastalığının şiddeti ve komplikasyonların türüne göre multidisipliner bir yaklaşımla verilir. Gelecekte, daha minimal invaziv teknikler, biyo-uyumlu malzemeler ve yapay zeka destekli tanı-tedavi yöntemleriyle TIPS'in etkinliğinin ve güvenliğinin artırılması hedeflenmektedir.