Çocuk gelişimi, her ebeveyn için heyecan verici ve eşsiz bir serüvendir. Ancak bazen bu serüven, belirli endişelerle birlikte gelebilir. Özellikle gelişimsel farklılıklar söz konusu olduğunda, Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) birçok ailenin aklına gelen ilk konulardan biri olabilir. OSB; sosyal iletişim ve etkileşimde zorluklar ile tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgi alanlarıyla karakterize edilen bir gelişimsel farklılıktır. Erken teşhis ve müdahale, çocuğun gelecekteki gelişim seyri için kritik öneme sahiptir. Bu nedenle ebeveynler, bebeklik ve çocukluk dönemindeki erken belirtileri bilmeli ve neye dikkat etmeli konusunda bilinçli olmalıdır. Bu kapsamlı rehberde, OSB'nin en belirgin erken işaretlerini ve atılması gereken adımları detaylıca ele alacağız.

Otizm Spektrum Bozukluğu Nedir? Kısa Bir Bakış

Otizm Spektrum Bozukluğu, beynin gelişimini etkileyen nörolojik bir farklılıktır. Adında da geçtiği gibi bir 'spektrum'u ifade eder; yani bireyden bireye şiddeti, belirtileri ve ihtiyaçları büyük ölçüde değişiklik gösterebilir. Ortak payda genellikle sosyal iletişimde yaşanan güçlükler, tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgi alanlarıdır. OSB hakkında daha fazla bilgi için Wikipedia'daki ilgili makaleyi inceleyebilirsiniz.

Bebeklik Dönemindeki Erken Belirtiler (0-12 Ay)

Bebeklik, hızlı gelişimin yaşandığı bir dönemdir ve bazı erken işaretler bu süreçte gözlemlenebilir. Ancak unutulmamalıdır ki, tek bir belirti OSB tanısı için yeterli değildir; bütünsel bir değerlendirme gerekir.

Sosyal Gelişimde Gecikmeler

• Göz Teması: Bebeklerin genellikle doğumdan itibaren göz teması kurma eğilimi vardır. Eğer bebeğiniz sizinle veya başkalarıyla nadiren göz teması kuruyorsa veya bu teması sürdürmekte zorlanıyorsa dikkatli olunmalıdır.
• İsmine Tepki Vermeme: Bebeğinizin yaşıtları ismine tepki verirken, sizin bebeğinizin sık sık ismine tepki vermemesi veya seslenildiğinde dönüp bakmaması önemli bir işarettir.
• Gülümseme ve Ortak Dikkat: Karşılıklı gülümseme veya bir nesneye işaret ederek birlikte bakma gibi ortak dikkat becerilerinin gelişmemesi.

İletişimsel İpuçları

• Babıldama Eksikliği: Genellikle bebekler 6-9 ay civarında babıldamaya (ba-ba, ma-ma gibi sesler çıkarmaya) başlarlar. Bu tür seslerin hiç duyulmaması veya çok az olması.
• Jest ve Mimik Kullanımı: Bebeğin isteklerini işaret ederek göstermemesi veya el sallama gibi basit sosyal jestleri kullanmaması.

Yürümeye Başlayan Çocuklarda Belirtiler (12-36 Ay)

Bu dönem, dil ve sosyal becerilerin hızla geliştiği kritik bir evredir. OSB belirtileri bu yaş grubunda daha belirgin hale gelebilir.

Sosyal ve Duygusal Etkileşimde Farklılıklar

• Akranlarla Oyun Kuramama: Diğer çocuklarla etkileşime girmekten kaçınma, tek başına oynamayı tercih etme veya akran oyunlarına katılmada güçlük.
• Duygu İfadesinde Güçlük: Sevinç, üzüntü veya öfke gibi duyguları ifade etmede veya başkalarının duygularını anlamada zorlanma.
• Taklit Oyunlarında Eksiklik: Gerçek hayat senaryolarını taklit eden oyunlar (evcilik, doktorculuk) oynamada ilgi eksikliği veya zorluk.

Konuşma ve Dil Gelişimi

• Konuşmada Gecikme veya Geriye Gidiş: Yaşıtlarına göre konuşmaya geç başlama veya önceden kazanılmış kelimeleri kaybetme (regresyon).
• Ekolali: Duydukları kelimeleri veya cümleleri anlamsız bir şekilde tekrarlama (yankılama).
• Zamir Karıştırma: "Ben" yerine "sen" veya kendi ismini kullanma gibi zamirleri doğru kullanmada güçlük.
• Mekanik Konuşma: Konuşurken duygu tonlaması kullanmama, robotik veya tekdüze bir ses tonuyla konuşma.

Davranışsal Özellikler

• Tekrarlayıcı Hareketler: El çırpma (flapping), kendi etrafında dönme, parmak ucunda yürüme gibi stereotipik ve tekrarlayıcı hareketler.
• Rutine Bağlılık: Günlük rutinlerdeki küçük değişikliklere bile aşırı tepki verme, değişime direnç gösterme.
• Belirli İlgi Alanlarına Aşırı Odaklanma: Belirli nesnelere (örneğin araba tekerlekleri, trenler) veya konulara aşırı ilgi gösterme ve bu ilgi alanlarından bahsetmeyi tercih etme.
• Duyusal Hassasiyetler: Belirli seslere, kokulara, ışıklara veya dokulara karşı aşırı duyarlılık veya tam tersi, duyarsızlık.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurmalı?

Yukarıda bahsedilen belirtilerden birkaçını çocuğunuzda gözlemliyorsanız, paniğe kapılmak yerine bir uzmana danışmak en doğru adımdır. Özellikle şu durumlarda hemen bir gelişim pediatrisi, çocuk psikiyatrisi veya nöroloji uzmanına başvurulmalıdır:

• 6 ayda gülümsememesi veya sıcak, neşeli ifadeler kullanmaması.
• 9 ayda sesleri, gülüşleri veya diğer yüz ifadelerini karşılıklı kullanmaması.
• 12 ayda babıldama olmaması.
• 12 ayda jestlerle iletişim kurmaması (işaret etmeme, göstermeme, el sallamama gibi).
• 16 ayda tek kelimeler söylememesi.
• 24 ayda iki kelimelik anlamlı cümleler kurmaması (taklit etme veya ezberlenmiş cümleler hariç).
• Herhangi bir yaşta kazanılmış dil veya sosyal becerilerin kaybedilmesi.

Erken tanı, çocuğun potansiyeline ulaşmasında önemli bir rol oynar. İstanbul Sağlık Müdürlüğü'nün otizm ile ilgili bilgilendirmeleri için bu linki ziyaret edebilirsiniz.

Ebeveynlere Öneriler

• Gözlem Yapın ve Not Alın: Çocuğunuzdaki fark ettiğiniz gelişimsel farklılıkları, ne zaman başladığını, hangi durumlarda ortaya çıktığını detaylıca not alın. Bu notlar, uzmana başvurduğunuzda çok değerli olacaktır.
• Uzman Desteği Almaktan Çekinmeyin: Şüpheleriniz varsa, bir çocuk gelişim uzmanı, pedagog veya çocuk psikiyatristinden destek almaktan çekinmeyin. Erken müdahale programları, çocuğun sosyal, iletişimsel ve bilişsel becerilerini geliştirmede oldukça etkilidir.
• Bilgi Edinin: Güvenilir kaynaklardan otizm spektrum bozukluğu hakkında bilgi edinin. Bilinçli olmak, doğru adımları atmanıza yardımcı olur.
• Destek Gruplarına Katılın: Benzer deneyimleri yaşayan diğer ailelerle bağlantı kurmak, hem duygusal destek sağlar hem de farklı stratejiler hakkında bilgi edinmenizi sağlar.
• Kendinize Özen Gösterin: Çocuğunuza en iyi şekilde destek olabilmek için sizin de fiziksel ve ruhsal sağlığınıza dikkat etmeniz önemlidir.

Sonuç

Otizm Spektrum Bozukluğu, her ne kadar zorlayıcı bir süreç gibi görünse de, erken belirtileri tanımak ve zamanında uzman desteği almak, çocuğunuzun hayatında büyük bir fark yaratabilir. Ebeveynler olarak sizin gözlemleriniz, çocuğunuzun gelişim yolculuğundaki en değerli rehberdir. Unutmayın ki, her çocuk özeldir ve farklı bir gelişim hızına sahiptir. Sevgi, sabır ve profesyonel destekle, çocuğunuzun kendi potansiyeline ulaşmasına yardımcı olabilirsiniz. Şüphe duyduğunuzda neye dikkat etmeli sorusunun cevabı bellidir: Gelişimsel işaretleri yakından takip etmek ve en kısa sürede bir uzmana başvurmak.