Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) denildiğinde akla genellikle odaklanma zorlukları, dürtüsellik ve hiperaktivite gelir. Ancak DEHB'nin bireylerin hayatını etkileyen daha az bilinen, fakat bir o kadar da önemli bir boyutu vardır: derinlik algısı sorunları. Bu durum, sadece akademik veya sosyal yaşamda değil, günlük rutinde karşılaşılan basit fiziksel etkileşimlerde bile ciddi zorluklara yol açabilir. Merdiven inmekten, bir bardağı masaya koymaya kadar pek çok eylem, derinlik algısında yaşanan problemler nedeniyle beklenenden çok daha karmaşık hale gelebilir. Peki, DEHB ve derinlik algısı arasındaki ilişki nedir ve bu durum bireylerin günlük yaşamını nasıl etkiler? Gelin, bu önemli konuyu birlikte derinlemesine inceleyelim.

DEHB ve Derinlik Algısının Temelleri: Neden Bir İlişki Var?

DEHB, beyindeki dikkat, planlama, dürtü kontrolü gibi yürütücü işlevlerden sorumlu bölgelerdeki farklılıklarla karakterize edilen nörogelişimsel bir bozukluktur. Görsel algı ve mekansal farkındalık da beynin farklı bölgelerinin eşgüdümlü çalışmasını gerektiren karmaşık süreçlerdir. DEHB'li bireylerde görülen dikkat dağınıklığı, görsel bilgiyi işleme ve yorumlama yeteneğini dolaylı yoldan etkileyebilir, bu da derinlik algısında sorunlara yol açabilir.

Derinlik Algısı Nedir?

Derinlik algısı, üç boyutlu dünyayı iki boyutlu retina üzerinde algılamamızı sağlayan, nesnelerin bize olan uzaklığını ve birbirlerine göre konumlarını belirlememize yardımcı olan zihinsel bir süreçtir. Gözlerimizin aldığı görüntüleri beynimiz işleyerek, çevreye dair tutarlı bir üç boyutlu harita oluşturur. Bu süreçte hem iki gözümüzün birlikte çalışması (binoküler ipuçları) hem de tek gözümüzün sağladığı bilgiler (monoküler ipuçları) kullanılır. Örneğin, bir objenin boyutunun veya dokusunun uzaklıkla nasıl değiştiği gibi ipuçları, beynimizin derinliği yorumlamasına yardımcı olur. Wikipedia'ya göre derinlik algısı, çevrenin üç boyutlu yapısını anlama yeteneğidir.

DEHB Beyninin Derinlik Algısı Üzerindeki Etkisi

DEHB, doğrudan "derinlik algısı bozukluğu" olarak tanımlanmasa da, bozukluğun temel belirtileri olan dikkat eksikliği ve görsel işlemleme hızındaki farklılıklar, derinlik algısını olumsuz etkileyebilir. Görsel bilgiyi yeterince hızlı veya doğru işlemleyememek, çevredeki nesneler arasındaki mesafeleri yanlış yorumlamaya yol açabilir. Bu durum, mekansal farkındalıkta genel bir zayıflığa ve dolayısıyla günlük hareketlerde sakarlıklara neden olabilir.

Günlük Yaşamda Karşılaşılan Somut Zorluklar

Derinlik algısı sorunları, DEHB'li bireylerin hayatının birçok alanında kendini gösterir ve basit günlük görevleri bile zorlu birer mücadeleye dönüştürebilir.

Fiziksel Çevreyle Etkileşimde Zorluklar

• Çarpmalar ve Düşmeler: Nesnelerin mesafesini veya yüksekliğini yanlış değerlendirme, kapı çerçevelerine çarpma, merdivenlerde takılıp düşme veya sandalyeye otururken yanlış tahminler yapma gibi durumlara yol açabilir.
• Motor Becerilerde Aksaklıklar: Top oyunlarında topun hızını ve nereye düşeceğini tahmin edememe, el-göz koordinasyonu gerektiren aktivitelerde zorlanma (örneğin; makas kullanma, yazı yazarken çizgileri takip etme) sıkça görülür.
• Araç Kullanımı: Trafikteki diğer araçların hızını ve mesafesini doğru hesaplayamama, park etme zorlukları veya şerit değiştirirken sorunlar yaşanabilir, bu da sürüş güvenliğini etkiler.
• Ev İşleri: Bir kaba su dökerken taşma, raflara bir şey koyarken düşürme, bıçak kullanırken kaza riski gibi durumlar ortaya çıkabilir.

Sosyal ve Akademik Ortamlarda Yansımaları

• Sıra Takibi ve Düzen: Kalabalık ortamlarda veya sırada beklerken mesafeleri ayarlayamama, başkalarına çok yakın durma veya istemeden çarpma.
• Yazı Yazma ve Okuma: Defterde satır boşluklarını ayarlayamama, kelimeler arası mesafeleri tutturamama, okurken satır kaydırma gibi sorunlar akademik performansı etkileyebilir.
• Spor ve Hobiler: Takım sporlarında pozisyon alma, topu yakalama veya fırlatma gibi becerilerde güçlük çekme, hobilerde ince motor beceri gerektiren işlerde zorlanma.

Baş Etme Yöntemleri ve Destek Stratejileri

DEHB ile ilişkili derinlik algısı sorunlarıyla başa çıkmak mümkündür. Doğru stratejiler ve destek ile bireylerin yaşam kalitesi önemli ölçüde artırılabilir.

• Farkındalık ve Eğitim: Hem bireyin kendisinin hem de çevresindekilerin bu sorunların farkında olması, sabır ve anlayış geliştirmesi ilk adımdır.
• Çevresel Düzenlemeler: Ev ve çalışma ortamında düşme veya çarpma riskini azaltacak düzenlemeler yapılabilir. Örneğin, merdivenlere kaydırmaz bantlar takmak, yeterli aydınlatma sağlamak, sık kullanılan eşyaları kolayca erişilebilir yerlere koymak.
• Profesyonel Yardım:
  • Ergoterapi: Uzman bir ergoterapist, mekansal farkındalık ve koordinasyonu geliştirmeye yönelik özel egzersizler ve stratejiler sunabilir.
  • Görsel Terapi: Görsel işlemleme becerilerini ve göz hareketlerini geliştirmeye odaklanan egzersizler, derinlik algısını iyileştirmeye yardımcı olabilir.
  • Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Kaygı ve hayal kırıklığı gibi duygusal tepkileri yönetmek için destek sağlayabilir.
• Teknolojik Yardımcılar: Uygulamalar ve cihazlar, mesafeyi tahmin etme veya görsel ipuçlarını işleme konularında destek sağlayabilir. Örneğin, navigasyon uygulamaları yol bulmada yardımcı olabilir.
• Egzersiz ve Hareket: Düzenli fiziksel aktiviteler, özellikle denge ve koordinasyon gerektiren sporlar, mekansal farkındalığı ve vücut kontrolünü güçlendirebilir. Örneğin, İŞKUR'un spor eğitmeni pozisyonları gibi kaynaklar aracılığıyla profesyonel destek alınarak uygun egzersiz programları oluşturulabilir.

DEHB ve derinlik algısı sorunları, bireylerin günlük yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyebilir. Ancak bu zorlukların anlaşılması, doğru başa çıkma stratejilerinin belirlenmesi ve uygun desteklerle, DEHB'li bireylerin daha güvenli, bağımsız ve başarılı bir yaşam sürmesi mümkündür. Unutmayalım ki her birey farklıdır ve kişiselleştirilmiş bir yaklaşım, en iyi sonuçları verecektir.