Her çocuk zaman zaman dikkatini toplamakta zorlanabilir veya aşırı hareketli olabilir. Ancak bazı çocuklar için bu durum, günlük yaşamlarını, okul başarılarını ve sosyal ilişkilerini olumsuz etkileyecek kadar süreklilik gösterebilir. İşte bu noktada çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite (DEHB) şüphesi akla gelir. Ebeveynler olarak bu belirtileri fark etmek, doğru zamanda adım atmak ve çocuğunuza destek olmak için DEHB hakkında bilgi sahibi olmak büyük önem taşır. Bu rehberimizde, DEHB'nin ne olduğunu, temel DEHB belirtilerini, yaşa göre farklılıklarını ve ne zaman bir uzmana danışmanız gerektiğini detaylı bir şekilde ele alacağız. Amacımız, size bu karmaşık konuda net ve anlaşılır bilgiler sunarak, çocuğunuzun ihtiyaçlarını daha iyi anlamanıza yardımcı olmaktır.

DEHB Nedir? Kısa Bir Tanım

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), genellikle çocukluk çağında başlayan ve yetişkinlikte de devam edebilen, nörogelişimsel bir bozukluktur. Beynin dikkat, dürtü kontrolü ve hareketlilikten sorumlu bölgelerindeki farklılıklarla ilişkilidir. DEHB, bireyin yaşına ve gelişim düzeyine uygun olmayan sürekli dikkat eksikliği, hiperaktivite ve/veya dürtüsellik belirtileriyle karakterizedir. Bu durum, çocuğun okulda, evde ve sosyal çevrede işlevselliğini önemli ölçüde etkileyebilir. Daha fazla bilgi için Wikipedia'daki DEHB maddesini inceleyebilirsiniz.

DEHB'nin Temel Belirti Grupları

DEHB belirtileri genellikle üç ana grupta toplanır: dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik. Çocuğun bu belirti gruplarından hangilerini daha yoğun yaşadığına göre farklı alt tiplerden bahsedilebilir (çoğunlukla dikkat eksikliği tipi, çoğunlukla hiperaktif-dürtüsel tip veya karma tip).

Dikkat Eksikliği Belirtileri

• Genellikle detaylara dikkat etmez veya okul ödevlerinde, diğer etkinliklerde dikkatsiz hatalar yapar.
• Görevlerde veya oyun etkinliklerinde dikkatini sürdürmekte zorlanır.
• Doğrudan konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi görünür.
• Talimatları takip etmez ve okul ödevlerini, ev işlerini veya iş yerindeki görevleri tamamlayamaz (karşı gelme davranışından veya talimatları anlamamaktan değil).
• Görevleri ve etkinlikleri düzenlemekte zorlanır.
• Zihinsel çaba gerektiren görevlerden kaçınır, bunları sevmez veya bunlara katılmakta isteksizdir (örneğin, okul ödevleri veya ev ödevleri).
• Sık sık eşyalarını kaybeder (örneğin, oyuncaklar, okul malzemeleri, kalemler, kitaplar veya araçlar).
• Dış uyaranlarla kolayca dikkati dağılır.
• Günlük etkinliklerde unutkandır.

Hiperaktivite ve Dürtüsellik Belirtileri

• Sık sık elleriyle oynar veya oturduğu yerde kıpırdanır.
• Oturması beklenen durumlarda oturduğu yerden kalkar (örneğin, sınıfta veya ofiste).
• Uygunsuz durumlarda koşar veya tırmanır (ergenler veya yetişkinler için huzursuzluk hissiyle sınırlı olabilir).
• Sakin bir şekilde oynamakta veya boş zaman etkinliklerine katılmakta zorlanır.
• Sık sık "hareket halinde" veya "motor takılmış gibi" davranır.
• Aşırı konuşur.
• Soru tamamlanmadan önce cevabını ağzından kaçırır (örneğin, soruların yanıtlarını tamamlamadan önce).
• Sırasını beklemekte zorlanır (örneğin, bir kuyrukta).
• Başka birinin konuşmasını veya oyununu keser veya araya girer (örneğin, sohbetlere veya oyunlara izinsiz girer).

Yaşa Göre DEHB Belirtilerindeki Farklılıklar

DEHB belirtileri her çocukta aynı şekilde veya aynı yoğunlukta görülmeyebilir. Ayrıca, yaş ilerledikçe bu belirtilerin ifade ediliş biçimleri de değişebilir:

Okul Öncesi Dönem (3-5 Yaş)

• Genellikle yoğun hiperaktivite ve dürtüsellik ön plandadır. Sürekli hareket halindedirler, tehlikeli olabilecek durumlara karşı daha az dikkatlidirler.
• Kısa süreli dikkatleri nedeniyle oyunlarda veya hikaye dinlemede zorlanabilirler.
• Akranlarıyla oyun kurmada veya kurallara uymada güçlük çekebilirler.

Okul Çağı Dönemi (6-12 Yaş)

• Okul performansı üzerindeki etkisi daha belirginleşir. Ödevleri tamamlamakta, sınıf içinde yerinde durmakta veya öğretmeni dinlemekte zorlanabilirler.
• Sosyal ilişkilerde, özellikle grup oyunlarında kurallara uymama veya dürtüsellik nedeniyle sorunlar yaşayabilirler.
• Ders çalışma alışkanlıkları ve sorumluluk alma konularında destek ihtiyacı artar.

Ergenlik Dönemi (13-18 Yaş)

• Hiperaktivite belirtileri genellikle azalır veya içsel bir huzursuzluk hissi olarak kendini gösterir.
• Dikkat eksikliği ve organizasyon güçlükleri, akademik başarı ve planlama becerileri üzerinde daha büyük etki yaratır.
• Dürtüsellik, riskli davranışlara (örneğin, trafik kurallarına uymama, madde kullanımı) eğilimi artırabilir.
• Duygusal iniş çıkışlar ve arkadaş ilişkilerinde zorluklar yaşanabilir.

Ne Zaman Bir Uzmana Danışmalı?

Yukarıda bahsedilen belirtilerin birçoğu her çocukta zaman zaman görülebilir. Ancak bu belirtiler:

• Birden fazla ortamda (evde, okulda, arkadaşlarla) görülüyorsa,
• En az 6 aydır devam ediyorsa,
• Çocuğun gelişim düzeyine uygun olmayan bir yoğunluktaysa,
• Akademik, sosyal veya aile yaşamında belirgin sorunlara neden oluyorsa,

Bir çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına başvurmak önemlidir. Uzmanlar, kapsamlı bir değerlendirme yaparak doğru tanıyı koyacak ve size en uygun yol haritasını çizecektir. Unutmayın ki erken teşhis ve müdahale, çocuğunuzun geleceği için kritik öneme sahiptir. Türk Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Derneği'nin (TÇEPD) web sitesi üzerinden de DEHB hakkında güvenilir bilgilere ulaşabilirsiniz.

DEHB Tanı ve Tedavi Süreci

DEHB tanısı, tek bir testle konulmaz; aksine, çocuğun davranışlarının, gelişim öyküsünün ve farklı ortamlardaki gözlemlerinin multidisipliner bir yaklaşımla değerlendirilmesiyle mümkündür. Bir çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı, ebeveyn ve öğretmenlerden alınan bilgiler, klinik gözlemler ve standart testler aracılığıyla tanıyı kesinleştirir.

Tedavi süreci ise genellikle ilaç tedavisi, davranışsal terapiler, ebeveyn danışmanlığı ve okulda yapılabilecek düzenlemeleri içeren kapsamlı bir planı kapsar. Tedavinin amacı, DEHB'nin semptomlarını hafifletmek, çocuğun akademik ve sosyal becerilerini geliştirmek ve genel yaşam kalitesini artırmaktır. Her çocuğun ihtiyacı farklı olduğundan, tedavi planı kişiye özel olarak belirlenir.

Sonuç

Çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite (DEHB), hem çocuk hem de aile için zorlayıcı olabilen, ancak doğru bilgi ve destekle yönetilebilir bir durumdur. Bu rehberimizde sunduğumuz bilgiler ışığında, çocuğunuzdaki olası DEHB belirtilerini daha yakından tanımış olduğunuzu umuyoruz. Unutmayın ki çocuğunuzun davranışlarındaki farklılıkları gözlemlemek, anlamaya çalışmak ve gerektiğinde profesyonel yardım almak, ona verebileceğiniz en değerli desteklerden biridir. Erken müdahale ile DEHB'li çocuklar da potansiyellerini tam olarak gerçekleştirebilir ve başarılı, mutlu bireyler olarak yetişebilirler. Her adımda yanlarında olduğunuzu hissettirmek, onların en büyük gücü olacaktır.