Modern çağın getirdiği yoğun bilgi akışı ve uyaran zenginliği içinde, çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi durumlar giderek daha fazla gündeme gelmektedir. Bir nörogelişimsel farklılık olan DEHB, çocukların okulda, evde ve sosyal yaşamlarında çeşitli zorluklar yaşamalarına neden olabilir. Bu makalemizde, çocuklarda dikkat eksikliği (DEHB) nedir, yaygın belirtileri nelerdir, doğru tanı süreci nasıl işler ve bu süreçte hangi psikolojik destek yöntemleri uygulanabilir sorularına kapsamlı yanıtlar arayacağız. Amacımız, hem ebeveynlere hem de eğitimcilere yol gösterici bilgiler sunarak, DEHB’li çocukların potansiyellerini en iyi şekilde kullanmalarına yardımcı olmaktır.

DEHB Nedir? Kısa Bir Bakış

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), genellikle çocukluk döneminde başlayan ve dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik olmak üzere üç temel alanda belirgin farklılıklar gösteren bir durumdur. Bu durum, çocuğun iradesi dışında ortaya çıkan, beyin yapısındaki ve işleyişindeki farklılıklarla ilişkilidir. DEHB bir karakter kusuru ya da kötü yetiştirmenin sonucu değil, tıbbi ve nörolojik temellere dayanan bir bozukluktur. Farklı alt tipleri bulunmakla birlikte, en yaygın olarak “birleşik tip” (dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüselliğin bir arada görüldüğü) karşımıza çıkar.

Çocuklarda DEHB Belirtileri Nelerdir?

DEHB belirtileri yaşa, cinsiyete ve alt tipe göre farklılık gösterebilir. Ancak genel olarak dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik kategorilerinde toplanabilir:

Dikkatsizlik Belirtileri

• Detaylara dikkat etmede güçlük çekme, okul ödevlerinde veya diğer etkinliklerde basit hatalar yapma.
• Görev veya oyun etkinliklerinde dikkatini sürdürmekte zorlanma.
• Söylenenleri dinlemiyormuş gibi görünme.
• Verilen yönergeleri takip edememe ve görevleri tamamlayamama.
• Görevleri ve etkinlikleri organize etmekte güçlük çekme.
• Zihinsel çaba gerektiren görevlerden (örneğin okul ödevleri) kaçınma veya bunları yapmaktan hoşlanmama.
• Sık sık eşya kaybetme (oyuncaklar, okul malzemeleri, kalemler, kitaplar).
• Günlük aktivitelerde unutkanlık.
• Dikkatin kolayca dağılması.

Hiperaktivite ve Dürtüsellik Belirtileri

• Oturması gereken durumlarda oturamama, kıpır kıpır olma.
• Sınıfta veya diğer durumlarda yerinden kalkma.
• Uygun olmayan durumlarda koşuşturma veya tırmanma (ergenlerde veya yetişkinlerde huzursuzluk hissi).
• Sakin bir şekilde oynamakta veya boş zaman etkinlikleri yapmada güçlük çekme.
• Sürekli hareket halinde olma veya sanki bir motor tarafından sürülüyormuş gibi davranma.
• Aşırı konuşma.
• Sorular tamamlanmadan önce cevabını yapıştırma.
• Sıra beklemekte güçlük çekme.
• Başkalarının sözünü kesme veya araya girme.

DEHB Tanısı Nasıl Konulur?

Çocuklarda DEHB tanısı, yalnızca uzman bir çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından konulabilir. Tanı süreci kapsamlıdır ve tek bir testle belirlenemez. Genellikle şu adımları içerir:

• Detaylı Klinik Görüşme: Çocuğun gelişim öyküsü, aile geçmişi, belirtilerin başlangıcı ve şiddeti hakkında ebeveynlerle yapılan görüşmeler.
• Gözlemler: Çocuğun farklı ortamlardaki (ev, okul) davranışlarının gözlemlenmesi.
• Derecelendirme Ölçekleri: Ebeveynler ve öğretmenler tarafından doldurulan, DEHB belirtilerini değerlendiren standart ölçekler.
• Psikometrik Testler: Dikkat, hafıza, dürtü kontrolü gibi alanları ölçen özel testler (ancak bu testler tek başına tanı koymak için yeterli değildir).
• Ayırıcı Tanı: DEHB belirtilerine benzer başka durumların (örneğin kaygı bozuklukları, öğrenme güçlükleri, tiroid sorunları) ekarte edilmesi.

Tanı kriterleri ve DEHB hakkında daha fazla bilgiye Wikipedia üzerinden ulaşabilirsiniz.

DEHB'de Psikolojik Destek Yöntemleri

DEHB tedavisinde en etkili yaklaşım, genellikle çoklu disipliner ve bütüncül bir yaklaşımdır. İlaç tedavisi bazı vakalarda gerekli olsa da, psikolojik destek ve davranışsal müdahaleler temel taşları oluşturur.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)

Çocuklara problem çözme becerileri, dürtü kontrolü stratejileri, planlama ve organizasyon becerileri öğretmeyi hedefler. Duygusal düzenleme ve sosyal becerilerin geliştirilmesine de yardımcı olur.

Ebeveyn Eğitimi ve Rehberliği

Ebeveynlere DEHB hakkında bilgi vermek, çocuklarıyla daha etkili iletişim kurma yolları öğretmek, olumlu davranışları pekiştirmek için ödül sistemleri oluşturma ve ev ortamını yapılandırma konularında destek sağlamak esastır. Bu eğitimler, çocuğun davranış yönetiminde tutarlılığı artırır.

Sosyal Beceri Eğitimleri

DEHB'li çocuklar bazen akran ilişkilerinde zorluk yaşayabilirler. Sosyal beceri eğitimleri, dinleme, empati kurma, sıra bekleme, problem çözme ve çatışma yönetimi gibi konularda çocuklara yardımcı olur.

Okul Ortamında Destek

Öğretmenlerle işbirliği içinde, çocuğun okul başarısını ve adaptasyonunu artırmaya yönelik düzenlemeler yapılabilir. Bunlar arasında ön sıralarda oturma, ders materyallerini basitleştirme, ek süre verme, sık aralar verme ve ödevleri düzenlemede yardımcı olma yer alabilir. Okul ortamında yapılandırma ve desteğin önemini Acıbadem Sağlık Rehberi gibi güvenilir kaynaklardan da takip edebilirsiniz.

İlaç Tedavisi ve Diğer Yaklaşımlar

Bazı durumlarda, özellikle belirtilerin şiddetli olduğu ve psikolojik müdahalelerin tek başına yeterli olmadığı durumlarda, bir çocuk psikiyatristi tarafından ilaç tedavisi önerilebilir. İlaçlar genellikle beyindeki nörotransmitter dengesini düzenleyerek dikkati artırma ve dürtüselliği azaltma konusunda etkilidir. İlaç tedavisi, her zaman psikolojik ve davranışsal terapilerle birlikte, bir uzman kontrolünde yürütülmelidir. Ayrıca, beslenme düzeni, düzenli egzersiz ve yeterli uyku gibi yaşam tarzı faktörleri de DEHB yönetiminde önemli rol oynayabilir.

Sonuç

Çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), doğru yaklaşımlarla yönetilebilen bir durumdur. Erken tanı ve çok yönlü destek, çocuğun akademik, sosyal ve duygusal gelişimini olumlu yönde etkiler. Ebeveynlerin bilinçlenmesi, uzman desteği alması, psikolojik destek yöntemlerini uygulaması ve okul ile işbirliği yapması, DEHB'li çocukların potansiyellerini en üst düzeyde kullanmalarını sağlar. Unutmayalım ki her çocuk özeldir ve DEHB'li çocuklar da doğru rehberlik ve sevgiyle, başarılarla dolu bir yaşam sürebilirler.