Otizmli bireyler için iletişim kurmak, çoğu zaman karmaşık ve zorlayıcı bir süreç olabilir. Geleneksel sözel iletişimde yaşanan güçlükler, hem otizmli bireyin kendini ifade etme becerilerini hem de sosyal etkileşimlerini olumsuz etkileyebilir. İşte tam da bu noktada, Alternatif İletişim Sistemleri (AAC/PECS) devreye girerek otizm spektrumundaki bireylere güçlü bir köprü sunar. Bu sistemler, sözel iletişimin yerine geçen veya onu destekleyen araçlar ve stratejiler bütünüdür. Peki, Alternatif İletişim Sistemleri (AAC/PECS) otizmde nasıl kullanılır ve bu sistemler otizmli bireylerin iletişim becerilerini geliştirmede ne kadar etkilidir? Gelin, bu önemli konuyu tüm detaylarıyla keşfedelim.

Alternatif İletişim Sistemleri (AAC) Nedir?

Alternatif İletişim Sistemleri (Augmentative and Alternative Communication - AAC), bireylerin iletişim ihtiyaçlarını karşılamak üzere tasarlanmış yöntem ve araçlardır. Konuşma becerileri yetersiz olan veya hiç olmayan kişilerin kendilerini ifade etmelerini, isteklerini belirtmelerini ve çevreleriyle etkileşim kurmalarını sağlar. AAC, geniş bir yelpazeyi kapsar ve destekleyici (augmentative) ve alternatif (alternative) iletişim olarak iki ana kategoriye ayrılır.

AAC'nin Temel Prensipleri ve Çeşitleri

AAC sistemleri, temelde iki ana gruba ayrılır:

• Yardımsız AAC (Unaided AAC): Herhangi bir dış araca ihtiyaç duymayan yöntemlerdir. Jestler, mimikler, işaret dili (örneğin Türk İşaret Dili), vücut duruşları ve göz teması gibi doğal iletişim biçimlerini içerir.
• Yardımlı AAC (Aided AAC): İletişim için dış bir araca gereksinim duyan sistemlerdir. Bunlar düşük teknolojili (resim kartları, iletişim panoları, semboller, yazılı metinler) veya yüksek teknolojili (konuşma üreten cihazlar, tablet uygulamaları, özel bilgisayar yazılımları) olabilir. Otizmli bireyler için görsel destekli sistemler, özellikle soyut kavramları somutlaştırdığı için oldukça faydalıdır. Wikipedia'ya göre, AAC, konuşma veya dil güçlüğü yaşayan her yaştan bireyin iletişim yeteneklerini artırmak için kullanılabilir.

Kimler AAC'den Faydalanır?

AAC, yalnızca otizm spektrum bozukluğu olan bireyler için değil; serebral palsi, afazi, ALS, down sendromu gibi dil ve konuşma güçlüğü yaşayan geniş bir yelpazedeki bireyler için de kullanılır. Otizmli bireylerde, özellikle sözel dil gelişiminin geciktiği veya olmadığı durumlarda, AAC erken yaşlardan itibaren önemli bir destek sunar.

Resim Değiş Tokuşuna Dayalı İletişim Sistemi (PECS) Nedir?

Resim Değiş Tokuşuna Dayalı İletişim Sistemi (Picture Exchange Communication System - PECS), otizm spektrumundaki bireyler için özel olarak geliştirilmiş, yapılandırılmış bir yardımlı AAC yöntemidir. Uygulamalı Davranış Analizi (ABA) prensiplerine dayanır ve bireyin isteklerini belirtmek amacıyla resimli kartları kullanarak iletişim kurmasını öğretir. PECS, konuşma becerisi olmayan veya çok az olan bireylerin ilk adımı atmaları, yani "iletişimi başlatma" davranışını kazanmaları için oldukça etkili bir yoldur.

PECS'in Aşamaları ve Uygulaması

PECS'in öğretimi genellikle altı aşamadan oluşur ve her aşama, bir önceki aşamanın üzerinde inşa edilir:

1. Fiziksel Değiş Tokuş: Bireyin istediği bir nesnenin resmi karşılığında fiziki olarak kartı uzatması öğretilir.
2. Kendiliğindenlik: Birey, bir resim kartını kendiliğinden uzatarak istediğini belirtmeye başlar.
3. Ayırt Etme: Birey, birden fazla resim kartı arasından istediği nesnenin kartını seçmeyi öğrenir.
4. Cümle Yapısı: "İstiyorum" gibi bir başlangıç cümlesi kartı ile nesne kartını birleştirerek daha uzun cümleler kurması öğretilir ("İstiyorum elma").
5. Cevap Verme: Birey, "Ne istiyorsun?" gibi sorulara PECS kullanarak cevap vermeyi öğrenir.
6. Yorum Yapma: Birey, gördüğü nesneler veya olaylar hakkında yorum yapmayı (örneğin "Görüyorum top") öğrenir.

PECS, bireyin motivasyonunu yüksek tutarak ve pozitif pekiştireçler kullanarak adım adım iletişim becerilerini geliştirmeyi hedefler. Trakya Üniversitesi'nin özel eğitim kaynaklarına göre, PECS, otizmli bireylerin fonksiyonel iletişim kurmalarını sağlayan bilimsel temelli bir yöntemdir ve dil ve konuşma terapistleri ile özel eğitimciler tarafından yaygın olarak kullanılmaktadır. Trakya Üniversitesi Açık Ders Kaynağı.

PECS'in Otizmli Bireyler Üzerindeki Etkileri

PECS, otizmli bireylerde sadece istek belirtme becerilerini değil, aynı zamanda kelime dağarcığını, cümle kurma yeteneğini ve hatta sözel dil gelişimini de destekleyebilir. Araştırmalar, PECS kullanan bazı bireylerin zamanla sözel iletişime geçebildiğini veya sözel ifadelerini artırabildiğini göstermektedir. Ayrıca, anlaşılma güçlüğünden kaynaklanan davranış sorunlarının azalmasında da etkili olduğu gözlemlenmiştir.

AAC ve PECS'in Otizmde Kullanımının Önemi ve Faydaları

Alternatif İletişim Sistemleri ve özelde PECS, otizmli bireylerin yaşam kalitesini artırmada kritik bir role sahiptir.

İletişim Becerilerinin Geliştirilmesi

En temel fayda, bireylerin etkili bir şekilde iletişim kurabilmesidir. Kendilerini ifade edebilmek, başkalarıyla etkileşime girmek ve sosyal ortamda daha aktif olmak, bireyin özgüvenini artırır ve hayata katılımını güçlendirir.

Davranış Sorunlarının Azaltılması

Otizmli bireylerde görülen öfke nöbetleri, kendini yaralama veya diğer zorlayıcı davranışlar genellikle iletişim kuramamanın getirdiği hayal kırıklığından kaynaklanır. AAC ve PECS sayesinde bireyler isteklerini, ihtiyaçlarını veya rahatsızlıklarını ifade edebildiğinde, bu tür davranış sorunlarında belirgin bir azalma gözlemlenebilir.

Bağımsızlığın ve Sosyal Etkileşimin Artırılması

Etkili iletişim, bireyin çevresiyle daha anlamlı ilişkiler kurmasına olanak tanır. Kendi seçimlerini yapabilen, isteklerini ifade edebilen bireyler, günlük yaşam aktivitelerinde daha bağımsız hale gelir ve sosyal çevresiyle daha rahat etkileşim kurabilir.

Başarılı Bir Uygulama İçin İpuçları

AAC veya PECS'in başarılı bir şekilde uygulanabilmesi için bazı önemli faktörler bulunmaktadır:

Aile ve Eğitimci İş Birliğinin Rolü

Sistemin etkinliği, sadece okulda veya terapi ortamında değil, evde ve diğer sosyal çevrelerde de tutarlı bir şekilde kullanılmasına bağlıdır. Aileler, öğretmenler, terapistler ve diğer bakım verenler arasında sıkı bir iş birliği ve bilgi paylaşımı esastır.

Bireyselleştirilmiş Yaklaşımın Önemi

Her otizmli bireyin öğrenme profili, ilgi alanları ve ihtiyaçları farklıdır. Dolayısıyla, kullanılacak AAC sistemi ve PECS'in uygulama şekli, bireyin özelliklerine göre kişiselleştirilmelidir. Bireyin motivasyonunu artıracak görsellerin ve kelimelerin seçimi bu süreçte kritik öneme sahiptir.

Tutarlılık ve Sabır

Yeni bir iletişim sistemini öğrenmek zaman ve çaba gerektirir. Uygulayıcıların sabırlı olması, tutarlı bir şekilde modeli sunması ve bireyin her ilerlemesini pozitif pekiştireçlerle desteklemesi büyük önem taşır.

Alternatif İletişim Sistemleri (AAC/PECS) otizmde nasıl kullanılır sorusunun cevabı, yalnızca bir teknik uygulama değil, aynı zamanda bireyin sesini duyurmasını sağlayan, onlara dünyayı açan bir anahtardır. Bu sistemler sayesinde otizmli bireyler, kendi potansiyellerini keşfetme ve topluma daha aktif bir şekilde entegre olma fırsatı bulur. Unutmayalım ki her bireyin iletişim hakkı vardır ve bu sistemler, bu hakkı en iyi şekilde kullanmalarına olanak tanır.