Acil özofagus varis kanaması, karaciğer hastalığına bağlı portal hipertansiyonun en ciddi ve hayatı tehdit eden komplikasyonlarından biridir. Bu durum, yemek borusunda genişlemiş damarların (varisler) aniden yırtılması ve şiddetli kanamayla karakterizedir. Özofagus varis kanaması, hızla müdahale edilmediğinde yüksek mortalite riski taşır. Bu nedenle, kanamanın tanınması, ilk müdahale ve doğru tedavi adımları hayati önem taşımaktadır. Bu makalede, acil özofagus varis kanaması durumunda izlenmesi gereken kritik yolları, güncel tedavi yaklaşımlarını ve hastaların sağkalımını artırmaya yönelik stratejileri derinlemesine inceleyeceğiz.

Özofagus Varis Kanaması Nedir ve Neden Hayati Önem Taşır?

Özofagus varisleri, genellikle siroz gibi ileri evre karaciğer hastalıklarında görülen, portal ven basıncının artması (portal hipertansiyon) sonucu yemek borusunda oluşan genişlemiş toplardamarlardır. Bu varisler, yüksek basınca dayanamayarak yırtılabilir ve masif, hızlı bir kanamaya yol açabilir.

Varisler Nasıl Oluşur?

Karaciğerin hasar görmesi, kanın karaciğerden geçişini zorlaştırır. Bu durum, portal vende kan basıncının artmasına neden olur. Artan basınç, kanın alternatif yollar bularak kalbe dönmesini sağlamak için yemek borusu duvarındaki küçük damarları genişletir ve varisleri oluşturur. Daha fazla bilgi için Wikipedia'daki Özofagus Varisleri sayfasına göz atabilirsiniz.

Kanamayı Tetikleyen Faktörler

Varis kanamasını tetikleyebilecek faktörler arasında alkol alımı, fiziksel zorlanma, bazı ilaçlar ve enfeksiyonlar yer alabilir. Ancak çoğu zaman kanama kendiliğinden ve belirgin bir tetikleyici olmaksızın başlar.

Acil Durumda İlk Müdahale: Zamanla Yarış

Özofagus varis kanaması şüphesi olan bir hastada zaman kaybetmeden müdahale etmek, yaşamsal fonksiyonları korumak ve kanamayı durdurmak için kritik öneme sahiptir.

Hastaneye Ulaşmadan Önce Neler Yapılmalı?

Ambulans çağrılması ve hastanın en yakın tam teşekküllü hastaneye ulaştırılması ilk adımdır. Bilinç kaybı riski nedeniyle hastanın yan yatırılması, kusma durumunda aspirasyonu önlemek için önemlidir. Hastanın havayolu açıklığı sağlanmalı ve solunumu desteklenmelidir.

Acil Serviste İlk Değerlendirme ve Stabilizasyon

• Havayolu, Solunum, Dolaşım (ABC) Değerlendirmesi: Hızlı bir şekilde havayolu açıklığı kontrol edilir, solunum desteği sağlanır ve dolaşımın stabilize edilmesi için damar yolu açılır.
• Sıvı Resüsitasyonu: Şok tablosunu düzeltmek ve kan basıncını stabilize etmek amacıyla damar içi izotonik sıvılar hızla verilir.
• Kan Transfüzyonu: Ciddi kan kaybı durumunda kan grubu belirlenir ve taze donmuş plazma, eritrosit süspansiyonu gibi kan ürünleri transfüzyonuna başlanır.
• İlaç Tedavisi: Kanamayı azaltmaya yönelik damar büzücü ilaçlar (örn. oktreotid, terlipressin) acilen başlanır. Bu ilaçlar portal venöz basıncı düşürerek kanamanın kontrol altına alınmasına yardımcı olur.
• Antibiyotik Proflaksisi: Karaciğer hastalarında enfeksiyon riski yüksek olduğundan, kanama döneminde geniş spektrumlu antibiyotikler başlanır.

Kesin Tedavi Yöntemleri: Endoskopik ve Farmakolojik Yaklaşımlar

Hasta stabilize edildikten sonra, kanamanın kesin olarak durdurulması ve tekrarının önlenmesi için ileri tedavi yöntemlerine geçilir.

Endoskopik Band Ligasyonu (EBL)

EBL, özofagus varis kanamasının tedavisinde altın standart olarak kabul edilen bir yöntemdir. Endoskop aracılığıyla varislerin üzerine küçük lastik bantlar yerleştirilerek varisin boğulması ve kan akışının kesilmesi sağlanır. Bu işlem, genellikle kanamanın %90'ından fazlasını başarıyla durdurur.

Skleroterapi

Bu yöntemde, bir sklerozan madde (örneğin etanolamin oleat) doğrudan varisin içine veya çevresine enjekte edilerek damarın kapanması sağlanır. EBL'ye göre daha az tercih edilmekle birlikte, EBL'nin uygulanamadığı durumlarda veya ek tedavi olarak kullanılabilir.

Farmakolojik Tedaviler (Vazokonstriktörler)

Oktreotid ve terlipressin gibi vazokonstriktör ilaçlar, karın içi damarlarda kan akışını azaltarak portal basıncı düşürür ve kanamanın kontrol altına alınmasına yardımcı olur. Bu ilaçlar, endoskopik tedaviye destek olarak veya endoskopiye ulaşılamayan durumlarda geçici bir çözüm olarak kullanılır.

Balon Tamponadı ve Diğer Mekanik Yöntemler

Endoskopik yöntemlerin başarısız olduğu veya anında uygulanamadığı çok şiddetli kanamalarda, Sengstaken-Blakemore tüpü gibi balon tamponadı yöntemleri kullanılabilir. Bu tüpler, yemek borusunda şişirilebilir balonlar aracılığıyla varisler üzerine baskı uygulayarak kanamayı geçici olarak durdurur. Ancak bu yöntem yüksek komplikasyon riski taşır ve genellikle bir köprü tedavi olarak düşünülür.

Uzun Vadeli Yönetim ve Kanamayı Önleme

Akut kanama durdurulduktan sonra, hastaların tekrar kanama riskini azaltmak ve altta yatan karaciğer hastalığını yönetmek için uzun vadeli stratejiler uygulanır. Bu stratejiler arasında beta-bloker ilaçlar, tekrar eden EBL seansları ve karaciğer nakli değerlendirmesi yer alabilir. Özellikle karaciğer sirozu olan hastaların düzenli gastroenteroloji takibi çok önemlidir. Bu konuda güncel tedavi protokolleri için güvenilir bir kaynağa başvurmak faydalı olacaktır. Örneğin, Türkiye Gastroenteroloji Derneği'nin ilgili klinik kılavuzları incelenebilir.

Sonuç

Acil özofagus varis kanaması, hızlı ve organize bir müdahale gerektiren, yaşamı tehdit eden bir tıbbi acil durumdur. İlk müdahale, hastanın stabilize edilmesi, acil serviste doğru değerlendirme ve ardından endoskopik veya farmakolojik yöntemlerle kanamanın durdurulması hayati önem taşır. Uzun vadeli yönetim ve proflaksi ile tekrar kanama riskini minimize etmek mümkündür. Unutulmamalıdır ki, karaciğer hastalığı olan bireylerin düzenli takibi ve olası varislerin önceden tespiti, bu tür acil durumların önüne geçmede en etkili yoldur. Bilinçli ve hızlı hareket etmek, bu kritik durumda hasta sonuçlarını doğrudan etkileyen en önemli faktördür.